Coronavaccins hebben tijdens de pandemie veel ernstige ziekte en sterfte voorkomen. Tegelijk melden zich mensen met langdurige klachten die kort na vaccinatie begonnen en die lijken op postcovid: extreme vermoeidheid, zenuwpijn, concentratieproblemen en duizeligheid. Of die klachten door de vaccinatie komen, is niet vastgesteld. Wetenschappers die dat willen uitzoeken, lopen volgens Pointer, Trouw en The Investigative Desk tegen obstakels aan bij financiering en publicatie, src:1362, src:1363.
Wat de onderzoekers ervaren
Publicatie in de Verenigde Staten. Een onderzoeksgroep van Yale University, geleid door hoogleraar immunologie Akiko Iwasaki, onderzocht vanaf 2022 naast postcovid ook mensen met klachten na vaccinatie. Hoogleraar David Putrino van het Mount Sinai-ziekenhuis in New York werkt daaraan mee. Volgens hem werd een vergelijkbaar artikel over postcovid snel gepubliceerd, terwijl het artikel over klachten na vaccinatie door meerdere tijdschriften werd afgewezen, src:1363. De groep zette haar eerste resultaten in februari 2025 als preprint online, met een persbericht, src:1364, src:1365. Op sociale media werd dat verdraaid tot de bewering dat long covid in werkelijkheid een vaccinbijwerking zou zijn. Dat staat niet in het onderzoek. Collega-wetenschappers verweten de groep dat zij met de publiciteit de volksgezondheid schaadde, src:1363. Iwasaki schreef in mei 2026 in Nature Reviews Immunology dat er te weinig ruimte is om omstreden onderwerpen wetenschappelijk te bespreken, src:1368. Dat stuk is een opiniebijdrage, geen onderzoek.
Peer review in Zweden. Eiwitchemici Per Hammarström en Sofie Nyström van Linköping University ontdekten in het lab dat delen van het spike-eiwit van het coronavirus amyloïde vezels kunnen vormen. Hun artikel verscheen in 2022 in het Journal of the American Chemical Society, src:1366. Volgens correspondentie die The Investigative Desk inzag, vonden de reviewers een passage over een mogelijk verband met vaccinbijwerkingen speculatief en verontrustend voor het publiek. De auteurs haalden die passage weg, src:1363. Het tijdschrift zegt geen uitspraken te doen over vertrouwelijke peer review en te beoordelen op wetenschappelijke kwaliteit. In 2025 publiceerde dezelfde groep in het tijdschrift Biochemistry een vervolgonderzoek in het lab, waarin zij wel een mogelijke betekenis voor bijwerkingen van vaccins noemt, src:1367.
Financiering in Nederland. Bijwerkingencentrum Lareb diende samen met Amsterdam UMC, de Rijksuniversiteit Groningen en Erasmus MC twee onderzoeksvoorstellen in bij ZonMw. Het ene voorstel moest uitzoeken hoe vaak postcovid-achtige klachten na vaccinatie voorkomen, het andere wat er in het lichaam van deze patiënten gebeurt. Beide werden afgewezen. Volgens de Amsterdamse immunoloog Jeroen den Dunnen vond ZonMw dat eerst de omvang van het probleem in kaart moest worden gebracht, terwijl juist het voorstel daarvoor ook was afgewezen, src:1363. ZonMw deelt geen informatie over afgewezen projecten en zegt dat onderzoek naar bijwerkingen niet is uitgesloten en eerder ook is gefinancierd, src:1363.
Wat de studies wel en niet laten zien
De Yale-studie is een preprint en is voor zover bekend nog niet door vakgenoten beoordeeld en in een tijdschrift verschenen, src:1364. Het onderzoek vergeleek 42 mensen met langdurige klachten na vaccinatie met 22 mensen zonder klachten. De groep met klachten had gemiddeld andere kenmerken in het immuunsysteem, minder antistoffen tegen spike, vaker tekenen van een opgeflakkerd Epstein-Barrvirus en bij een deel meetbaar spike-eiwit in het bloed. De onderzoekers zelf noemen het een verkennend onderzoek dat geen oorzakelijk verband aantoont en in groter onderzoek moet worden herhaald, src:1365. Ook benadrukken zij dat de vaccins ernstige ziekte en sterfte voorkomen.
De Zweedse studies zijn wel door vakgenoten beoordeeld, maar het zijn proeven met losse eiwitten in het lab. Ze beschrijven een mogelijk mechanisme. Ze laten niet zien dat dit bij gevaccineerde mensen gebeurt of hoe vaak, src:1366, src:1367.
Wat de instanties zeggen
Lareb analyseerde in 2024 2.282 meldingen van klachten die binnen 28 dagen na vaccinatie begonnen en langer dan zes maanden duurden. Bij 78 meldingen ging het om een combinatie van klachten die op long covid lijkt. Bij ongeveer de helft daarvan was geen medisch onderzoek naar andere oorzaken gedaan of was dat onbekend, en een ongemerkte corona-infectie was niet altijd uitgesloten. Lareb concludeerde dat er onvoldoende bewijs is voor een verband met de vaccins en adviseerde meer epidemiologisch, klinisch en immunologisch onderzoek. Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen deelt die conclusie en kijkt opnieuw als er meer gegevens komen, src:1369, dp:1411. Lareb-directeur Agnes Kant benadrukt dat het gaat om klachten na vaccinatie, niet aangetoond door vaccinatie, src:1363.
Nazorgorganisatie C-support begeleidt volgens een adviserend arts bijna 1.400 mensen met klachten na vaccinatie, tegenover ruim 34.000 mensen met zware klachten na een corona-infectie. Ongeveer een derde van de eerste groep had al eerder klachten na een infectie, src:1363.
Erkende bijwerkingen en baten in verhouding
Dat vaccins bijwerkingen kunnen hebben, is geen omstreden kwestie. Toezichthouders hebben bij de coronavaccins enkele zeldzame ernstige bijwerkingen erkend en daar maatregelen op genomen.
Myocarditis. Het Europees Geneesmiddelenbureau EMA stelde in 2021 vast dat ontsteking van de hartspier of het hartzakje een zeer zeldzame bijwerking is van de mRNA-vaccins van Pfizer en Moderna, bij hooguit 1 op de 10.000 gevaccineerden en vooral bij jonge mannen na de tweede dosis, src:1370. Een grote Engelse studie vond dat het risico op myocarditis na een corona-infectie in de meeste groepen hoger is dan na vaccinatie. Bij mannen onder de 40 na een tweede dosis van het Moderna-vaccin was het omgekeerd: ongeveer 97 extra gevallen per miljoen na vaccinatie tegenover 16 na infectie, src:1371.
Trombose met trombocytopenie. EMA erkende in 2021 bloedstolsels met een tekort aan bloedplaatjes als zeer zeldzame bijwerking van het AstraZeneca-vaccin, later ook van het Janssen-vaccin, src:1372. Nederland stopte daarop met het AstraZeneca-vaccin voor mensen onder de 60. De Gezondheidsraad adviseerde die leeftijdsgrens te handhaven, omdat bij ouderen het risico van covid zwaarder woog dan dat van de bijwerking, src:1373.
Baten. Volgens een studie van WHO Europa in The Lancet Respiratory Medicine verminderde vaccinatie de coronasterfte in 34 Europese landen tussen december 2020 en maart 2023 met 59 procent, ongeveer 1,6 miljoen levens, vooral bij 60-plussers, src:1374, dp:1409. Het RIVM schat dat vaccinatie in Nederland tussen augustus 2021 en augustus 2022 bijna 88.000 ziekenhuisopnames voorkwam, src:1375, dp:1410, en vond geen hogere sterfte door andere oorzaken onder gevaccineerden, src:1376.
De erkende bijwerkingen werden gevonden omdat meldsystemen, toezichthouders en onderzoekers ze konden opsporen en openbaar maken. Dat systeem werkt het best als ook onverklaarde klachten onderzocht kunnen worden.
Vrijwaring van vaccinproducenten en schadevergoeding
De coronavaccins voor Nederland zijn centraal ingekocht door de Europese Commissie, die onderhandelde met een team waarin ook Nederland zat. In de voorafkoopovereenkomsten met onder meer Pfizer en BioNTech, AstraZeneca, Moderna en Janssen is afgesproken dat de lidstaten de producenten vrijwaren voor bepaalde schadeclaims. Volgens de Commissie blijft de aansprakelijkheid op grond van de Europese productaansprakelijkheidsrichtlijn bij het bedrijf, maar nemen de lidstaten onder in de contracten vastgelegde voorwaarden de kosten over, ter compensatie van de risico's van de ongewoon korte ontwikkeltijd, src:1377.
De Europese Rekenkamer beschrijft hoe dat werkt. Wie na vaccinatie schade lijdt, kan de fabrikant aanspreken. Slaagt de claim, dan betaalt de lidstaat waar het vaccin is toegediend de schadevergoeding en de proceskosten van de fabrikant. Dat geldt niet bij opzettelijk wangedrag, grove nalatigheid of het niet naleven van de Europese regels voor goede fabricagepraktijken. Volgens de Rekenkamer namen de lidstaten zo een deel van de financiële risico's over die normaal bij fabrikanten liggen, src:1378. Het Gerecht van de Europese Unie oordeelde in 2024 dat de aansprakelijkheid van de producent onder de richtlijn contractueel niet kan worden beperkt, maar dat een lidstaat een betaalde schadevergoeding wel mag terugbetalen. Alle contracten bevatten zo'n vrijwaringsclausule, met verschillen in uitzonderingen en reikwijdte. Het Gerecht vernietigde de weigering van de Commissie om die bepalingen ruimer openbaar te maken, src:1379, src:1380. De Commissie ging daartegen in hogere voorziening. De advocaat-generaal adviseerde het Hof van Justitie in juni 2026 die af te wijzen; een uitspraak van het Hof hebben wij niet gevonden, src:1381.
Het kabinet schreef in 2020 dat de Europese productaansprakelijkheid in de contracten volledig wordt gerespecteerd en dat de vrijwaring onder specifieke en strikte voorwaarden geldt, bijvoorbeeld bij een verborgen gebrek dat bij de toelating niet bekend was. Op de afzonderlijke afspraken kon het vanwege geheimhouding niet ingaan, src:1382. In 2022 schreef de minister van VWS dat de overheid onder die voorwaarden de aansprakelijkheid van de producent kan overnemen, src:1383. In april 2024 ontving de Tweede Kamer een vertrouwelijke brief over de inhoud van de vrijwaringsclausules. Die inhoud is niet openbaar, src:1384. Mensen met mogelijke vaccinatieschade verwijst het ministerie naar de producent, bij wie een aansprakelijkstelling onderbouwd moet worden ingediend, src:1385.
Een regeling die schade vergoedt zonder dat iemand een fout of gebrek hoeft aan te tonen, een zogeheten no-faultregeling, vonden wij voor Nederland niet. In een door VWS openbaar gemaakte e-mail uit juli 2020 staat dat Nederland geen fonds heeft dat schade door vaccinaties vergoedt en dat in het gezondheidsrecht ieder zijn eigen schade draagt, tenzij een ander aansprakelijk is, src:1386. Volgens de Rekenkamer hadden elf lidstaten wel een nationale no-faultregeling, src:1378. Het Verenigd Koninkrijk kent een eenmalige uitkering van 120.000 pond bij ernstige invaliditeit door een vaccinatie, ook na een coronavaccin, src:1389. Voor 92 lage en middeninkomenslanden die via COVAX vaccins kregen, zette de WHO in 2021 een no-faultregeling op, src:1387. Tot en met juni 2026 kwamen daar 249 aanvragen binnen, waarvan 27 een via COVAX geleverd vaccin betroffen. Daarvan werden er 17 toegekend, src:1388.
Duiding van Burgerplatform
Dit gaat niet over de vraag of de coronavaccins goed of slecht zijn. De bronnen zijn daarover duidelijk: de baten waren groot, de erkende ernstige bijwerkingen zeldzaam. Het gaat over de vraag of wetenschap onverklaarde klachten kan onderzoeken zonder dat het onderwerp zelf al verdacht is.
Vertrouwen in vaccinatie hangt af van vertrouwen in het onderzoek naar de risico's. Wie langdurige klachten heeft na een vaccinatie en geen onderzoek ziet, zoekt antwoorden elders, vaak bij minder betrouwbare bronnen. Onafhankelijk onderzoek en openbare gegevens verkleinen die ruimte juist. Dat vraagt om drie dingen. Ten eerste dat onderzoeksfinanciers als ZonMw hun afwegingen bij afwijzing van maatschappelijk gevoelige voorstellen inzichtelijk maken, met behoud van de vertrouwelijkheid van individuele beoordelingen. Ten tweede dat studies naar mogelijke bijwerkingen op dezelfde wetenschappelijke maatstaven worden beoordeeld als ander onderzoek, en niet op de verwachte reactie van het publiek. Ten derde dat gegevens uit meldsystemen en vaccinatiestudies voor onafhankelijke onderzoekers toegankelijk zijn.
De vrijwaringsafspraken roepen een open vraag op. Dezelfde overheid financiert onderzoek naar mogelijke bijwerkingen, kocht de vaccins mee in en draagt een deel van het financiële risico als een schadeclaim slaagt. Welke belangen spelen er als die rollen samenkomen? Dat zegt niets over de uitkomst van afzonderlijke beslissingen, maar het pleit voor financiering van dit onderzoek op afstand van het ministerie en voor een openbare schaderegeling met heldere criteria, zoals andere landen die kennen. Ook ruimere openbaarheid van de vrijwaringsbepalingen, waarover het Gerecht al oordeelde, draagt bij aan vertrouwen.
Ook voor toekomstige vaccins is die kennis nuttig: wie weet welke onderdelen bij een kleine groep problemen geven, kan veiliger vaccins ontwikkelen. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan daarbij helpen om de kosten van gericht onderzoek af te zetten tegen de waarde van betere zorg voor patiënten en een hoger vertrouwen in toekomstige vaccinatiecampagnes.
Bronnen
Journalistiek onderzoek: Pointer, src:1362; Trouw, src:1363. Studies: Yale preprint, src:1364, en persbericht, src:1365; Linköping University in JACS, src:1366, en Biochemistry, src:1367; opiniebijdrage Iwasaki, src:1368; Engelse myocarditisstudie, src:1371; WHO Europa in The Lancet Respiratory Medicine, src:1374. Instanties: Lareb, src:1369; EMA, src:1370 en src:1372; Gezondheidsraad, src:1373; RIVM, src:1375 en src:1376. Vrijwaring en schadevergoeding: Europese Commissie, src:1377; Europese Rekenkamer, src:1378; Gerecht van de EU, src:1379 en src:1380; Hof van Justitie, src:1381; Kamerstukken, src:1382, src:1383, src:1384 en src:1385; VWS, src:1386; WHO en COVAX, src:1387 en src:1388; GOV.UK, src:1389.
