Op 18 oktober 2026 waren emeritus hoogleraar milieuchemie en toxicologie Jacob de Boer van de Vrije Universiteit Amsterdam en journalist en auteur Rolf Heynen te gast bij Vroege Vogels van BNNVARA src:1442. Aanleiding is hun boek Gif, over toxische stoffen in ons dagelijks leven, dat in oktober 2026 verscheen bij uitgeverij Balans src:1443. Het boek behandelt PFAS, pesticiden, zware metalen en microplastics, en de rol van regelgeving en de chemische industrie src:1443.
De vergelijking met medicijnen
De kern van het boek is een vergelijking met geneesmiddelen. Na de Softenon-affaire in de jaren zestig, waarbij een middel tegen zwangerschapsmisselijkheid ernstige afwijkingen bij ongeboren kinderen veroorzaakte, ging Europa medicijnen vooraf toetsen. Sinds richtlijn 65/65/EEG uit 1965 mag een geneesmiddel alleen met een vergunning op de markt, en moet de aanvrager werkzaamheid en veiligheid aantonen src:1444. Voor chemische stoffen bestaat zo'n voorafgaande toelating volgens de auteurs niet src:1442 src:1443.
Dat klopt in grote lijnen. Onder de Europese chemicaliënwet REACH moeten bedrijven een stof registreren en daarbij gegevens over de gevaren aanleveren, oplopend met de geproduceerde hoeveelheid. Zonder registratie geen markt src:1445. Een inhoudelijke goedkeuring vooraf, zoals bij medicijnen, is er niet. ECHA controleert achteraf een deel van de dossiers: tussen 2009 en 2023 ongeveer 21 procent van de volledige registraties src:1446. De stelling van De Boer dat er "helemaal niets" met de gegevens gebeurt, gaat te ver. Bij die controles vraagt ECHA geregeld om aanvullende gegevens, in 2023 in 251 besluiten src:1446. Voor bestrijdingsmiddelen en biociden geldt wel een toelating vooraf src:1453.
Hoeveel stoffen er zijn
Heynen sprak bij Vroege Vogels van "tenminste 160 miljoen" stoffen, met elke twee seconden een nieuwe src:1442. Het register van Chemical Abstracts Service telde in juni 2025 bijna 295 miljoen stoffen src:1447. Het overgrote deel daarvan heeft geen commerciële toepassing, wat Heynen ook zei src:1442.
PFAS breken niet af
De Boer legde uit dat de binding tussen koolstof en fluor zo sterk is dat PFAS in het milieu vrijwel niet afbreken en alleen bij zeer hoge temperaturen worden vernietigd src:1442. Een literatuurstudie in opdracht van Rijkswaterstaat vond dat stoffen als PFOA, PFOS en GenX bij 1000 graden goed afbreken, maar dat sommige afbraakproducten pas boven 1100 graden verdwijnen src:1448.
Heynen liet voor het boek zijn eigen bloed en dat van zijn kinderen onderzoeken. Volgens hem werden onder meer PFAS, weekmakers en stoffen als DDT en PCB's gevonden, die al tientallen jaren verboden zijn src:1442. Die uitslagen zijn niet openbaar. Wel past het beeld bij ander onderzoek: bij 71 procent van de volwassen bloeddonoren zat in 2025 meer PFAS in het bloed dan de gezondheidskundige grenswaarde, al daalt het aandeel sinds het verbod op PFOS en PFOA dp:1418 src:1449. Ook bij acht Tweede Kamerleden die hun bloed lieten testen werden PFOA, PFOS en PFHxS gevonden src:1450.
Voorbeelden uit het boek
Het boek beschrijft onder meer de vrouwen die in de lycrafabriek van DuPont in Dordrecht werkten met het oplosmiddel DMAc src:1451. In 2022 oordeelde de kantonrechter dat DuPont te weinig had gedaan om vijftien oud-medewerkers tegen blootstelling te beschermen; DuPont ging in beroep src:1452. Het Openbaar Ministerie zag geen grond voor strafvervolging, omdat niet kon worden bewezen dat de concentraties in de fabriek te hoog waren src:1451. Een ander voorbeeld is Zwijndrecht in België, waar bij ongeveer de helft van de onderzochte omwonenden van de fabriek van 3M te hoge PFAS-waarden in het bloed werden gemeten src:1454.
Drinkwater
Het RIVM adviseert sinds 2022 een richtwaarde van 4,4 nanogram PFAS per liter drinkwater, uitgedrukt in PFOA-equivalenten. De wettelijke norm is 100 nanogram per liter voor de som van twintig PFAS dp:1417 src:1455. Volgens een analyse van Greenpeace uit september 2026 op basis van gegevens van de tien drinkwaterbedrijven ligt het kraanwater van ruim een derde van de bevolking boven de RIVM-richtwaarde, met de hoogste waarden in Noord-Holland src:1456. Het water voldoet overal aan de wettelijke norm en het RIVM adviseert kraanwater te blijven drinken src:1455.
Alternatieven en het Europese verbod
De Boer zei dat de industrie bij DDT, PCB's en broomhoudende brandvertragers steeds stelde dat er geen alternatief was, en dat dat er uiteindelijk wel kwam. Voor PFAS in blusschuim en kleding zijn er volgens hem nu al alternatieven src:1442. De Consumentenbond kwam eerder tot de conclusie dat voor vrijwel elk consumentenproduct met PFAS een variant zonder bestaat, zie ons eerdere bericht.
Over het Europese verbod verwacht De Boer eerst een verbod met veel uitzonderingen en een lange overgangstijd src:1442. Het voorstel van Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden uit 2023 kent een overgangstermijn van 18 maanden, en voor toepassingen zonder alternatief langere tijdelijke uitzonderingen van maximaal 13,5 jaar src:1457. Het risicocomité van ECHA steunde de beperking in maart 2026; het sociaal-economisch comité verwacht zijn definitieve advies eind 2026, waarna de Europese Commissie een voorstel doet src:1458.
De auteurs zien de Europese politiek de andere kant op bewegen. Dat is deels feitelijk te onderbouwen. De Europese Commissie stelde in december 2025 voor de meeste werkzame stoffen in bestrijdingsmiddelen voortaan onbeperkt toe te laten in plaats van periodiek opnieuw te beoordelen src:1459. Een herziening van REACH is uitgesteld naar 2026 src:1453.
Wat het boek stelt over lobby
Volgens De Boer en Heynen stellen overheden regulering uit uit angst voor economische gevolgen, en oefent de chemische industrie via lobby invloed uit src:1443. Hoe groot die invloed op concrete besluiten is, onderbouwt het interview niet. Over het PFAS-dossier zijn wel lobbyuitgaven en -activiteiten gedocumenteerd, zie het eerdere bericht.
Bestaand wettelijk kader
Voor het brengen van schadelijke stoffen in het milieu bestaat al een wettelijk kader. Volgens artikel 173a van het Wetboek van Strafrecht wordt gestraft wie "opzettelijk en wederrechtelijk een stof op of in de bodem, in de lucht of in het oppervlaktewater brengt", als daarvan gevaar voor de openbare gezondheid of levensgevaar voor een ander te duchten is. De maximale straf is twaalf jaar gevangenisstraf, en vijftien jaar als iemand daardoor overlijdt. Artikel 173b stelt hetzelfde strafbaar als het aan schuld te wijten is, met een maximale gevangenisstraf van een jaar src:1460.
Daarnaast geldt een algemene zorgplicht. Tot 2024 stond die in artikel 1.1a van de Wet milieubeheer: "Een ieder neemt voldoende zorg voor het milieu in acht" src:1462. Sinds 1 januari 2024 bepaalt artikel 1.6 van de Omgevingswet: "Een ieder draagt voldoende zorg voor de fysieke leefomgeving." Artikel 1.7 verplicht wie weet of redelijkerwijs kan vermoeden dat zijn activiteit nadelige gevolgen kan hebben voor de fysieke leefomgeving, om die gevolgen te voorkomen, zoveel mogelijk te beperken of de activiteit achterwege te laten src:1461. Het Besluit activiteiten leefomgeving voegt specifieke zorgplichten toe voor milieubelastende activiteiten en lozingen, waaronder het toepassen van de beste beschikbare technieken src:1463. Artikel 1.8 van de Omgevingswet bepaalt wel dat aan de algemene zorgplicht in ieder geval wordt voldaan voor zover specifieke regels zijn gesteld en die worden nageleefd src:1461.
Dat roept de vraag op waarom dit kader zelden leidt tot vervolging of handhaving bij diffuse vervuiling zoals PFAS, waarbij stoffen over lange tijd en uit veel bronnen in bodem, lucht en water terechtkomen. Speelt de bewijslast een rol, omdat per bron moeilijk aan te tonen is welke uitstoot tot welk gevaar heeft geleid? En in hoeverre geldt uitstoot binnen een vergunning nog als wederrechtelijk of als strijdig met de zorgplicht? De DuPont-zaak laat zien hoe zwaar de bewijslast kan wegen: het Openbaar Ministerie vervolgde niet omdat niet kon worden bewezen dat de concentraties in de fabriek te hoog waren src:1451. Die zaak ging wel over de blootstelling van werknemers aan DMAc, niet over vervuiling van de omgeving met PFAS.
Duiding
Burgerplatform vindt dat PFAS nooit breed toegestaan hadden mogen worden. De bronnen dragen dat standpunt: de stoffen breken vrijwel niet af src:1448, zijn bij zeer lage concentraties schadelijk voor het immuunsysteem src:1455 en zitten bij de meeste Nederlanders in het bloed src:1449, terwijl voor de meeste consumententoepassingen alternatieven bestaan. Het verschil met geneesmiddelen, waarvoor sinds 1965 de aanvrager de veiligheid moet aantonen src:1444, maakt de vraag concreet of de bewijslast voor persistente stoffen niet bij de producent hoort te liggen voordat zij op de markt komen. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan laten zien wat een snelle uitfasering de samenleving oplevert.
Lees ook: RIVM: minder mensen met te veel pfas in bloed en PFAS zit overal is geen excuus.
Foto: Matthew Bowden, vrij gebruik met naamsvermelding, via Wikimedia Commons.
