In Buitenhof van 11 oktober vertelt Jasper Graaff, tot vorige maand voorzitter van de kennisgroep invordering bij de Belastingdienst, hoe de staat miljarden misloopt. Volgens hem komt de dienst door personeelstekort nauwelijks nog toe aan het echte invorderingswerk: beslag leggen, faillissementen aanvragen. "Alles wat ik hier vertel is gewoon openbare informatie. Het is alleen een kwestie van die verbanden leggen", zegt hij. Hij noemt zichzelf geen klokkenluider. Volgens Buitenhof mocht hij eerder niet komen van de top van Financiën en de Belastingdienst.
De cijfers
Openstaande schulden. Graaff spreekt van zo'n 25 miljard euro in de invordering: 16,5 miljard waarvoor incassomaatregelen lopen en ongeveer 9 miljard aan verlengde betalingsregelingen. Van de coronaschulden komt volgens hem, met een cijfer van de staatssecretaris, ongeveer 2,7 miljard definitief niet terug. Het Jaarplan 2026 van de Belastingdienst noemt een totale stand van vorderingen van 49 miljard euro. De optelsom van 25 miljard is van Graaff zelf; niet al dat geld is verloren, een deel wordt alsnog betaald.
Personeel. Volgens Graaff stelde de Algemene Rekenkamer in 2024 vast dat de invordering bij burgers en kleine bedrijven 1.000 fte tekortkomt.
Gemiste belasting. In een brief aan de Kamer van 1 september 2026 schat de staatssecretaris het nalevingstekort bij mkb-ondernemingen op 5.186 miljoen euro, 5,5 procent. De dienst corrigeerde daarvan in 2025 zelf 1,9 miljard, schrijft hij erbij, dus de werkelijk gemiste opbrengst is lager.
Bezuiniging. Volgens Graaff moet de Belastingdienst 280 miljoen euro per jaar bezuinigen, zoals in een bijlage bij een Kamerbrief van de staatssecretaris staat. Buitenhof kreeg deze week als antwoord dat het om 440 miljoen gaat. Dat laatste bedrag kon Burgerplatform niet in een openbaar stuk terugvinden. In dezelfde brief zegt de staatssecretaris toe het aantal boekenonderzoeken op 7.000 tot 10.000 te houden, "uitgaande van de huidige beschikbare middelen".
Fragment: hoe groot is de kans op een boekenonderzoek?
In een korte video uit dezelfde uitzending gaat Graaff in op het toezicht achteraf. Ondernemers vertellen hem dat zij zich in de steek gelaten voelen: wie zich aan de regels houdt, ziet dat een buurman kosten aftrekt die niet aftrekbaar zijn en daar niet op wordt gecontroleerd. Graaff rekent voor dat er in Nederland ongeveer 2,4 miljoen ondernemingen zijn, inclusief eenmanszaken en zzp'ers, en dat de Belastingdienst nog ongeveer 8.000 boekenonderzoeken per jaar doet. Dat komt neer op een boekenonderzoek eens in de 300 jaar. In 2016 waren het er volgens hem nog 28.000; nu dus driekwart minder. Vorig jaar leverden 450 onderzoeken bij grote bedrijven 1 miljard euro aan correcties op.
Wat klopt. De aantallen komen overeen met de stukken van Financiën. In 2016 deed de Belastingdienst 27.013 boekenonderzoeken in het mkb en 917 bij grote ondernemingen, src:1359, dp:1404 en dp:1405. In de jaren daarna waren het er in het mkb 8.098 in 2022, 9.002 in 2023, 8.211 in 2024 en 7.878 in 2025, src:1360, dp:1406. Bij grote organisaties waren het er 450 in 2025, src:1358. De daling in het mkb is 71 procent, iets minder dan driekwart. Bij grote ondernemingen halveerde het aantal. Het CBS telde op 1 juli 2026 2.433.985 bedrijven, src:1361; gedeeld door 7.878 onderzoeken geeft dat eens in de 309 jaar. De 450 onderzoeken bij grote organisaties kostten 277.000 uur en leverden een correctieresultaat van rond 1 miljard euro op, src:1358, dp:1407.
Wat aanvulling nodig heeft. Het miljard komt van grote organisaties, terwijl de sterke daling vooral het mkb betreft. In het mkb leverden 7.800 onderzoeken in 2025 rond 500 miljoen euro op, gemiddeld zo'n 64.000 euro per onderzoek en ongeveer 900 euro per bestede uur, src:1358, dp:1408. Bij grote organisaties is dat gemiddeld 2,2 miljoen euro per onderzoek en ongeveer 3.600 euro per uur. Een correctie is ook nog geen geïnde belasting: een deel wordt in bezwaar aangepast of blijkt niet inbaar. En omdat onderzoeken op risico worden geselecteerd, levert een extra onderzoek naar verwachting minder op dan het gemiddelde. De kans van eens in de 300 jaar is een gemiddelde over alle bedrijven. Het boekenonderzoek is ook niet de enige controle: in 2025 controleerde de dienst daarnaast 52.000 aangiften inkomstenbelasting winst en 19.000 aangiften vennootschapsbelasting in het mkb, src:1358.
De verklaring. Graaff noemt drie oorzaken: de dienst probeert fouten meer vooraf te voorkomen, de regelgeving wordt complexer en er is minder capaciteit. De eerste twee staan ook in de stukken. Volgens Financiën ligt in het toezicht de focus op het voorkomen van fouten, onder meer via horizontaal toezicht, src:377. En de gemiddelde tijd per boekenonderzoek is toegenomen door toenemende complexiteit, src:1360. De staatssecretaris wil het aantal mkb-onderzoeken binnen de bandbreedte van 7.000 tot 10.000 per jaar houden, uitgaande van de huidige middelen, src:1360. Een terugkeer naar het niveau van 2016 is daarmee niet voorzien.
Duiding van Burgerplatform. De pakkans is niet alleen een kwestie van opbrengst. Ondernemers die zich aan de regels houden, verwachten dat ook hun concurrenten worden gecontroleerd. Bij een lage pakkans komt dat vertrouwen onder druk te staan. Daarom kijkt Burgerplatform naar de bron: eenvoudiger regels maken het toezicht lichter en de naleving makkelijker, en de capaciteit voor toezicht moet passen bij de risico's. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan laten zien wat extra boekenonderzoeken opleveren aan correcties en aan betere naleving, afgezet tegen wat ze kosten. Daarbij hoort ook het effect op bedrijven die zich wel aan de regels houden.
Burgerplatform-visie: wie op toezicht bezuinigt, betaalt later
Het tekort bij de invordering staat niet op zichzelf. Ook bij de handhaving van milieuregels schiet de capaciteit tekort, zie Kamer debatteert over aanpak milieucriminaliteit.
De documentaire Beerput Nederland liet zien hoe het toezicht op chemisch afval tekortschoot, zie Beerput Nederland en de Omgevingswet. In 2021 concludeerde de commissie-Van Aartsen in het rapport 'Om de leefomgeving' dat het stelsel van vergunningverlening, toezicht en handhaving niet goed functioneert. Veel omgevingsdiensten zijn volgens de commissie niet robuust genoeg, onder meer door een te kleine schaal en financiering per product. Volgens de minister in haar reactie stelde de commissie vast dat daardoor vermijdbare schade ontstaat en dat mensen, middelen en taken niet in balans zijn. De Inspectie Leefomgeving en Transport heeft door taakstellingen voor 2025 tot en met 2029 minder budget en zegt dat haar toezicht daardoor "niet overal even intensief" zal zijn. In haar jaarplan 2027 noemt zij onder meer drinkwater, legionella en opsporing als onderwerpen waar ze minder op inzet.
Bij de Belastingdienst stelde de Algemene Rekenkamer in 2024 een tekort van 1.000 fte in de invordering vast. Daardoor werden na een dwangbevel nauwelijks nog dwangmaatregelen genomen. Volgens Graaff loopt dat tekort nog steeds door.
Burgerplatform concludeert uit deze feiten dat bezuinigingen op handhaving en op de Belastingdienst het vermogen van de overheid aantasten om regels te handhaven en geld te innen. De openbare stukken beschrijven vooral het effect. Een toezichthouder of invorderaar die er niet is, kost op papier niets, maar de rekening komt later: in milieuschade, gemiste belasting en herstel dat de samenleving betaalt.
Voorgeschiedenis: bezuinigingen en de vertrekregeling
Het tekort heeft een voorgeschiedenis. Het kabinet-Rutte I legde de Belastingdienst bovenop eerdere taakstellingen een extra bezuiniging van ongeveer 125 miljoen euro op; samen ging het om ongeveer 400 miljoen euro structureel in 2015, blijkt uit een antwoord op Kamervragen uit 2011. Volgens een rapport van de Algemene Rekenkamer uit 2013 kwam daar het niet compenseren van loon- en prijsstijgingen bij. Het kabinet-Rutte II gaf de dienst vanaf 2013 juist ongeveer 150 miljoen euro per jaar extra voor toezicht en invordering, al kon de Rekenkamer niet vaststellen wat dat precies opleverde.
Onder staatssecretaris van Financiën Eric Wiebes, van 2014 tot 2017, begon de dienst met de Investeringsagenda, een grote modernisering. Daarbij hoorde een vrijwillige vertrekregeling, eind 2015 met de bonden afgesproken. Bedoeld was dat tot 2020 zo'n 5.000 mensen zouden vertrekken; uiteindelijk maakten er volgens NRC 5.100 gebruik van, veel sneller en vaak andere mensen dan bedoeld. De commissie-Borstlap concludeerde in januari 2017 dat de uitstroom ongecontroleerd verliep en de continuïteit van vitale processen in gevaar bracht. In de kabinetsreactie schrijft het kabinet dat de regeling "in deze vorm niet tot stand had mogen komen", en dat de verruiming niet met de staatssecretaris was afgestemd. De reorganisatie werd 714 miljoen euro in plaats van 648 miljoen. De Algemene Rekenkamer schreef dat er "meer en andere medewerkers dan bedoeld" vertrokken. Zondag met Lubach maakte er in februari 2017 een uitzending over, zie Zondag met Lubach over de Belastingdienst.
De commissie-Borstlap wijt de vertrekregeling aan informele besluitvorming binnen de dienst, en Rutte II investeerde ook extra in toezicht. Wat de stukken wel laten zien, is het effect: minder ervaren mensen, minder boekenonderzoeken en een kleinere pakkans voor wie belasting ontduikt. Wie verantwoordelijk is voor de Belastingdienst, moet dat effect benoemen en herstellen.
Bezuinigen op de inning: wat het kost
Zet de cijfers naast elkaar. De taakstelling op de Belastingdienst liep op tot ongeveer 400 miljoen euro structureel in 2015, blijkt uit een antwoord op Kamervragen. De vertrekregeling maakte de reorganisatie 66 miljoen euro duurder dan begroot: 714 in plaats van 648 miljoen, meldde NRC. Van de coronabelastingschulden kan de dienst volgens de Rekenkamer in 2024 voor 2,9 miljard euro alleen nog een deel innen via dwanginvordering, en de minister beschouwde toen al 2,5 miljard als oninbaar. De staatssecretaris schat het nalevingstekort bij het mkb op 5,2 miljard euro per jaar, waarvan de dienst zelf 1,9 miljard corrigeerde. Niet al die gemiste opbrengst komt door de bezuinigingen, en een deel wordt alsnog betaald. Maar de orde van grootte is duidelijk: de gemiste opbrengsten zijn veel groter dan wat er op de dienst werd bespaard.
Burgerplatform concludeert: wie bezuinigt op de inning, laat geld liggen. De taakstellingen liepen over meerdere kabinetten. Van de 400 miljoen kwam ongeveer 270 miljoen uit de periode van het kabinet-Balkenende IV en ongeveer 125 miljoen uit het regeerakkoord van het kabinet-Rutte I. De vertrekregeling liep uit de hand in de periode dat Eric Wiebes staatssecretaris van Financiën was.
Stop, bron, herstel
Stop. Graaff adviseert te stoppen met kaasschaafbezuinigingen op de Belastingdienst: "Een invorderaar of een controleur verdient zijn geld vele malen terug."
Bron. Burgerplatform vindt dat de capaciteit voor invordering en toezicht moet passen bij het werk. Ook een eenvoudiger belastingstelsel helpt: ondoelmatige regelingen maken het toezicht zwaarder, zie Rekenkamer: schrappen van ondoelmatige belastingregelingen kan tot 35 miljard opleveren. Burgerplatform ziet daarin hetzelfde patroon: volgens de Rekenkamer kan het schrappen of aanpassen van ondoelmatige belastingregelingen tot 35 miljard euro per jaar opleveren, terwijl het kabinet ongeveer 1,1 miljard oppakt.
Herstel. Pak de achterstand in de invordering gericht aan, met voorrang voor jonge vorderingen, waar de kans op inning volgens Graaff het grootst is. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan laten zien wat extra invorderaars en controleurs opleveren tegenover wat ze kosten.
